Nieuws

Op woensdag 2 maart werd in het Provinciehuis de jaaravond voor weidevogels gehouden. Ruim 300 vrijwilligers en boeren waren aanwezig. Traditiegetrouw werd op de prestaties van het afgelopen jaar teruggeblikt en op het komende seizoen vooruitgekeken.

Situatie weidevogelbescherming in Brabant
Directeur Jan Baan heette iedereen welkom en stond kort stil bij het Jaar van de kievit. “De kievit is de gewoonste weidevogel van Nederland, met Brabant als belangrijkste provincie.” Maar, het gaat niet goed met de kievit. De afgelopen jaren zien we een dalende tendens in de ontwikkeling van het aantal broedparen en nesten. Soms is er een beter jaar, maar de trend is dat het hard terug loopt. Maar “we geven ons in Brabant niet zomaar gewonnen!” Met maatregelen als de rustzoneregeling en de regeling ‘kansen voor de kievit’ en de invoering van moderne GPS-techniek wordt toch resultaat geboekt. Steeds meer vrijwilligers, boeren en loonwerkers maken er succesvol gebruik van. Bij de kritische soorten grutto, wulp en tureluur lukt het om met collectief beheer de neergang tot stilstand te brengen. En tenslotte een hoopvolle ontwikkeling vanuit het negatieve: we ontdekken de schadelijke werking van neonicotinoïden, hoofdthema van de weidevogelavond in 2015, “met als gevolg dat de hele insectenfauna verdwijnt en daardoor de kuikens niks meer te eten hebben”. Gelukkig is deze ernstige ontwikkeling inmiddels een punt op de politieke agenda geworden en wordt gewerkt aan een verbod op deze schadelijke stoffen.

Alarmtellingen
De grutto heeft het al jaren zwaar. Dit zien we gedeeltelijk ook in Brabant terug. Jochem Sloothaak: “2015 was een minder jaar, er zijn beduidend minder broedparen waargenomen. Maar, in het totaal van Brabant is slechts 3% van alles wat gevonden wordt van de grutto.” Een kleine fractie, maar wel een heel bijzondere weidevogel waar veel moeite voor wordt gedaan om deze te behouden. Samen met vrijwilligers voeren we ieder jaar alarmtellingen uit waarbij we bekijken welk percentage kuikens van de grutto uiteindelijk vliegvlug wordt. “Dat is uiteindelijk indicatie of het goed gaat met de populatie. Deze tellingen geven een stand van 58,3%, het percentage van de paartjes die 1 jong groot brengt. Dat valt mee, maar het valt ook een beetje tegen. Het liefst zou je richting 60-70% willen groeien, daar zijn we ook mee bezig met plasdrassen en met kruidenrijk grasland om ook voor de kuikens goede opgroeiomstandigheden te creëren.”

Kievit is dé Brabantse weidevogel
Met in totaal 4.469 gevonden legsels in 2015, is het aantal legsels voor het derde jaar op rij hoger dan het voorgaande jaar. Toch spreken we niet echt van een recordjaar. Dit komt omdat het aantal uitgekomen legsels iets gedaald is, naar 2.956. Het uitkomstpercentage bedroeg 71,5%, boven de norm van 70%. Per weidevogelsoort (31 in totaal) is duidelijk zichtbaar dat de kievit 80% van de totale verdeling van de gevonden legsels in Brabant beslaat. Scholekster volgt op de tweede plaats met 5,8%. Wulp en Grutto samen op de derde en vierde plaats. Vrijwilligers beschermen dus vooral de kievit in Brabant. Jochem: “Door vernattingsmaatregelen te treffen, trekken we ook andere weidevogelsoorten aan, die we voorheen nooit zagen, zoals bergeend met 10 broedgevallen en kluut met 18 broedgevallen”. 

Nadelige weersomstandigheden en verhoogde predatie
Na de uitzonderlijke zachte winter van 2013-2014, volgde ook in 2014-2015 een zachte winter. De lentetemperaturen weken echter niet af van het langjarig gemiddelde. De eerste maand van het jaar was nat, maar in de maanden maart t/m juni viel weinig neerslag. Hierdoor is 2015 toch een droog weidevogelseizoen te noemen. Met als gevolg dat sommige nesten van weidevogels gingen drijven met eieren en al en de kuikens verdronken. De verdroging daarentegen zorgde ervoor dat kuikens niet voldoende voedsel konden vinden en daardoor ook stierven. De vondst van het eerste kievitsei was op 1 maart. Later dan gebruikelijk. Gevonden op de Schijndelse Heide in Brabant, voor de tweede keer op rij. De kievit heeft in 2015 weinig verspreid gebroed. In korte tijd begon het grootste deel van de kieviten met broeden. Opvallend is dat de eerste uitkomstpiek een halve week eerder viel dan gemiddeld (met 17% vrij hoog). De vogels hebben dus lang gewacht op de goede omstandigheden en zijn ‘en masse’ begonnen met de eileg. Ook de tweede hoge uitkomstpiek is opvallend te noemen. Dit maken we zelden mee. Normaal gesproken valt ‘tweede legpiek’ veel lager uit dan de eerste. Kortom, in 2015 is iets behoorlijk mis gegaan met de kievitlegsels van de eerste ronde. Het lijkt er zelfs op dat een groot deel van alle vogels uit die ronde een nieuwe poging hebben gedaan om toch jongen op de wereld te zetten. Oorzaken zijn predatie van roofdieren als uil en vos met een percentage van 15%, een toename van 5% met 2014 (10%). Op het aantal broedgevallen is deze ‘lichte’ stijging wel degelijk zorgwekkend te noemen. Dankzij de hoge muizenstand in 2014 hebben deze roofdieren in eerste instantie geprofiteerd en later – is het vermoeden – moeten uitwijken naar andere voedselbronnen, zoals kuikens van weidevogels. 

Workshops en Brabantse regelingen weidevogels
Anja Popelier: “In Noord-Brabant zijn twee provinciale regelingen van kracht, die weidevogels helpen hun kuikens vliegvlug te krijgen. Voor de kritische soorten grutto, wulp en tureluur die in gras broeden, is dat de regeling ‘Rustzones’. Voor kieviten op bouwland is dat de regeling ‘Kansen voor de Kievit’. Vrijwilligers sluiten voor beide regelingen op de locaties waar dat effectief is, zelf de overeenkomsten af met hún boeren. Met beide maatregelen wordt inmiddels al meerdere jaren gewerkt. De rustzoneregeling bestaat al acht jaar! Tijd om te evalueren dus! Daarvoor stuurde het Coördinatiepunt een digitale enquête naar alle deelnemers (boeren én vrijwilligers) en alle groep coördinatoren van weidevogelgroepen. De uitkomst van de enquête bood voldoende input voor een workshop. Hiervoor was zoveel belangstelling dat de workshop op drie locaties in Brabant is gehouden: in Heeswijk, Netersel en Made. Bijna 100 boeren en vrijwilligers meldden zich aan! Met als resultaat dat zowel vrijwilligers en boeren over het algemeen positief zijn over de regelingen. Ook was er vanuit de workshop afdoende informatie verzameld, waardoor de regelingen – waar nodig – aangepast en verder uitgerold kunnen worden”. 

Drones en weidevogelbescherming
Een heel andere bijdrage op de avond kwam van Nico Nijenhuis, werkzaam voor Clear Flight Solutions, over de inzet van drones bij de bescherming van weidevogels. Uit een proef in 2015 bleek dat nesten goed op te sporen zijn met de hulp van infraroodcamera’s en dat de gegevens rechtstreeks te importeren zijn in de landelijke database. Er wordt gekeken of dit handige hulpmiddel in Brabant ingezet kan worden ten behoeve van populatietellingen van weidevogels. Nico: “Dieren stralen allemaal warmte uit. Deze straling is voor mensen niet waarneembaar, maar voor een drone wel. Deze kan met een GPS meter op 10 centimeter (1 meter) nauwkeurig nesten detecteren op 50 meter hoogte, met 30 á 40 hectare per uur. Deze gegevens zijn automatisch gekoppeld met een database. Ook creëert de drone geen geurspoor en verstoort het nest niet, waardoor de kuikens eerder vliegvlug worden. In 2016 is het doel om een compleet gespecialiseerde drone voor dit werk te ontwikkelen en bouwen. Volgend jaar kunnen, na veldtesten in 2016, is het doel om de eerste vrijwilligers er zelfstandig mee te laten werken.

‘Jaar van de Kievit’
Na de pauze werd het jaar van de kievit gepresenteerd door Jouke Altenburg, werkzaam bij Vogelbescherming Nederland. Een enthousiast verhaal over datgene wat we al wel weten over de kievit en datgene wat we in 2016 nog te weten willen komen. Jouke: “Het Jaar van de Kievit is niet het eerste jaar van …, maar toch hebben al die jaren iets gemeen. We willen namelijk een aantal doelen bereiken: meer over soorten te weten komen (verspreiding ,dichtheid, trends, demografie), verspreiden van kennis, mensen plezier laten beleven en deelgenoot maken van ons werk. “De kievit: vogel van open land, grasland en akkers. Niet alleen in Nederland (140.000 broedparen), maar ook in grote delen van Europa”. De populatie neemt over de gehele linie met rap tempo af. “In Europa vindt de achteruitgang vooral plaats vóór 1995. Deze zet nog steeds door. Daarom is de status van de kievit verhoogd naar ‘bijna bedreigd’. In alle provincies in Nederland neemt de populatie kieviten elk jaar met 2% af. Waarom gaat deze weidevogelsoort zo hard erop achteruit? Dit heeft te maken met een aantal factoren: het overlevingspercentage van adulten (belangrijkste factor!), overlevingspercentage van vliegvlugge jongen v.s. kuikens, het percentage kuikens wat geboren wordt en het aantal legsels wat gelegd wordt. Deze factoren worden op grote schaal gemonitord door diverse vrijwilligers. Uit deze grote hoeveelheid data blijkt onder andere dat kuikens op maisgrond het beter doen dan op grasland. 

Ringen van kieviten
Henk van der Jeugd vervolgde Jouke’s verhaal met de gegevens van 167.000 geringde kieviten. Gebleken is dat ‘onze’ kieviten wel degelijk trekkers zijn en dat sommige vogels enorm afdwalen in de winter. Een uitzondering werd op de Malediven terug gemeld. Ondanks dat er triest genoeg veel afschot is van kieviten in het buitenland (veel geringde kieviten werden terug gemeld na te zijn geschoten), is er een exemplaar dat 33 jaar oud is geworden. Henk: “Met ringen zijn we begonnen in 2011. De eerste kievit werd zelfs al in 1911 geringd! Via RAS projecten proberen we zoveel mogelijk gegeven te verzamelen van volwassen kieviten, waarbij we ze op kleur ringen (ieder met een eigen unieke code), die we op afstand kunnen aflezen. Hierdoor proberen we de kuikenoverleving te volgen en in kaart te brengen, waarbij we meten op zowel gras- als bouwland in samenwerking met ringers (RAS), vogelaars en weidevogelbeschermers. Via een geolocator, een klein apparaat aan de poot die met lichtintensiteit en een klok, worden van dag tot dag gegevens geregistreerd voor ruwe plaatsbepaling. In Brabant zullen o.a. 3 proefgebieden komen waar totaal 150 kuikens van pootringen worden voorzien. Zo kunnen weidevogelbeschermers de kuikens individueel onderscheiden en volgen om meer te weten te komen over hun overleving.

Uitreiking oorkonde ‘Initiatief van het Jaar’
Dit jaar werd – in tegenstelling tot 2015 – niet een vrijwilliger, maar een initiatiefnemer in het zonnetje gezet vanwege uitzonderlijke inzet.  Jochem gaf het podium aan Yolande van der Meulen, directeur Natuur, Water en Milieu van de Provincie Noord-Brabant.. Een mooie quote uit het juryrapport: “Beter verwijzen naar stuk over maaibeheer”. Dit keer werd de oorkonde uitgereikt aan Danielle van Son, werkzaam bij Waterschap Aa en Maas. De volledige motivatie is hier te vinden. Bescheiden nam Danielle de oorkonde en bloemen in ontvangst. Na loop van de avond werd het jaarverslag met markeerstokken aan elke groep uitgereikt en was er ruimte voor een borrel. 

Zonder vrijwilligers geen weidevogels!
Na al die jaren is de groep die zich om deze vogels bekommert nog even groot. Een vaste groep vrijwilligers die zich hiervoor hard maakt. Er zijn zelfs vrijwilligers die een reddingsactie ondernamen om wulpkuikens te beschermen tegen maaiwerkzaamheden, met inzet van verjaagstokken en een kattenbak. Hierdoor kon de boer het gras maaien en werden de kuikens na afloop veilig terug uitgezet. De actie heeft tot gevolg gehad dat de kuikens vliegvlug werden. Een mooi resultaat dus! Dankzij maatwerk kunnen we meer kuikens redden. Aandachtspunt is en blijft het aantal actieve vrijwilligers. De huidige weidevogelgroepen hebben dringend behoefte aan nieuwe (jongere) aanwas om het huidige werk te kunnen blijven voortzetten. Waar in 2009 de gemiddelde leeftijd van alle weidevogelbeschermers 61,4 jaar bedroeg, was dit in 2014 65,3 jaar. Daarmee stijgt de gemiddelde leeftijd van de beschermers met 0,8 jaar per jaar. Werkzaamheden als gedrag waarnemen, nesten zoeken, coördineren en nestgegevens digitaliseren zijn van levensbelang voor het behoud van weidevogelsoorten als grutto, patrijs en kievit.

Zelf meedoen?
De meeste groepen zijn op zoek naar meer vrijwilligers. Wij kunnen u met een groep in contact brengen. Klik op de interactieve kaart hiernaast voor een groep bij u in de buurt of neem contact op met Jochem Sloothaak via: jsloothaak@brabantslandschap.nl. Het Coördinatiepunt Landschapsbeheer verzorgt ieder voorjaar ook cursussen over weidevogelbescherming. Bekijk voor de data en locaties het programma hiernaast. 

Bekijk alle 9 de foto's

Foto's